ประวัติซอสพริก จากพริกบดของอเมริกาถึงซอสพริกศรีราชา ใครคิดก่อนกันแน่

ซอสพริกศรีราชาเป็นหนึ่งในไม่กี่อย่างจากครัวไทยที่วางอยู่บนโต๊ะอาหารทั่วโลก แต่ถ้าถามว่าใครคิดขวดแรก คำตอบที่ตรงที่สุดคือ ยังไม่มีใครพิสูจน์ได้ ผู้ผลิตอย่างน้อย 4 เจ้าอ้างว่าเป็นต้นตำรับ ปีที่อ้างห่างกันกว่า 30 ปี และทุกปีมาจากคำเล่าของเจ้าของหรือทายาท ไม่ใช่เอกสารทางการ

บทความนี้เล่าตั้งแต่พริกบดของคนพื้นเมืองอเมริกา ซอสพริกขวดเจ้าแรกที่มีหลักฐาน จนถึงซอสจากอำเภอศรีราชาที่ไปดังในอเมริกาในชื่อของคนอื่น โดยแยกให้ชัดทุกจุดว่าส่วนไหนมีหลักฐาน ส่วนไหนเป็นเรื่องเล่า

คนกินพริกเป็นเครื่องปรุงมานานแค่ไหน

อย่างน้อยราว 6,000 ปี งานของ Perry และคณะที่ตีพิมพ์ในวารสาร Science ปี 2007 พบร่องรอยแป้งของพริกในแหล่งโบราณคดีตั้งแต่บาฮามาสถึงเปรู เก่าสุดราว 6,000 ปีก่อน ส่วนพริกบ้าน (Capsicum annuum) งานที่ตีพิมพ์ในวารสาร PNAS ปี 2014 ชี้ว่าถูกนำมาปลูกครั้งแรกในเขตเม็กซิโกตอนกลางค่อนไปทางตะวันออก

ตัวเลข 6,000 ปีคืออายุของหลักฐานที่ขุดพบ ไม่ใช่ปีที่คนเริ่มกินพริก ของจริงอาจเก่ากว่านั้น แต่ยังไม่มีหลักฐานที่เก่ากว่ามายืนยัน

พริกเดินทางมาถึงเอเชียได้อย่างไร และทำไมไม่มีใครตอบได้ว่ามันเข้าสยามปีไหน เราเล่าไว้ละเอียดแล้วในพริกมาจากประเทศอะไร ต้นกำเนิดพริกและเส้นทางเข้าครัวไทย ส่วนนี้จะสรุปแค่ว่า พ่อค้าชาวโปรตุเกสพาพริกไปยังเมืองท่าในเอเชียอย่างกัวและมะละกาในคริสต์ศตวรรษที่ 16 และพริกคงเข้ามาในครัวสยามผ่านเส้นทางการค้าในช่วงนั้น แต่ไม่มีเอกสารบอกปีหรือผู้นำเข้า

คนไทยกินน้ำพริกมาตั้งแต่เมื่อไร

หลักฐานเก่าที่สุดที่มักถูกอ้างคือจดหมายเหตุของลาลูแบร์ ราชทูตฝรั่งเศสที่มาอยุธยาในสมัยสมเด็จพระนารายณ์ ราว พ.ศ. 2230 ไทยพีบีเอสสรุปว่าบันทึกนี้พูดถึงเครื่องจิ้มที่มีเครื่องเทศ กระเทียม และหัวหอม แต่บันทึกนี้ยืนยันได้แค่ว่ามีเครื่องจิ้ม ยังไม่พบว่าลาลูแบร์เอ่ยถึงพริกจากอเมริกาตรง ๆ

อีกราว 140 ปีต่อมา สังฆราชปาลเลอกัวซ์ มิชชันนารีชาวฝรั่งเศสที่เข้ามาสยามในปี 1829 (พ.ศ. 2372) บันทึกไว้ตามที่ไทยพีบีเอสยกมาว่า น้ำพริกเป็นเครื่องจิ้มที่ "บริโภคกันทั่วประเทศ ตั้งแต่พระเจ้าแผ่นดินลงมาถึงทาสชั้นเลว" ถึงตอนนั้นน้ำพริกจึงเป็นของที่ทุกชนชั้นกินแล้ว

ต้องแยกให้ชัดว่าน้ำพริกกับซอสพริกเป็นคนละอย่าง น้ำพริกทำสดกินในครัวเรือน ส่วนซอสพริกที่เราเห็นทุกวันนี้คือของที่ใส่ขวด เก็บได้นาน และขายเป็นสินค้า ซึ่งเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นทีหลังมาก

ซอสพริกขวดยี่ห้อแรกของโลกคืออะไร

ยี่ห้อที่มีหลักฐานชัดที่สุดคือ Tabasco ของ Edmund McIlhenny ในรัฐลุยเซียนา สหรัฐฯ หน้าประวัติบนเว็บไซต์ทางการของบริษัทระบุว่า เขาปลูกพริกเชิงพาณิชย์รุ่นแรกในปี 1868 ปีถัดมาส่งซอสออกขายส่ง 658 ขวด ขวดละ 1 ดอลลาร์ และได้สิทธิบัตรสูตรในปี 1870 กระบวนการที่บริษัทยังใช้อยู่คือบดพริกกับเกลือหมักในถังไม้โอ๊ก แล้วกรองและผสมน้ำส้มสายชู โดยบริษัทระบุว่าสูตรและกระบวนการแทบไม่เปลี่ยนจากยุคแรก

แต่ Tabasco อาจไม่ใช่เจ้าแรกที่ทำซอสจากพริกพันธุ์นี้ หนังสือพิมพ์ในนิวออร์ลีนส์ปี 1850 รายงานว่า Maunsel White เจ้าของไร่ในลุยเซียนา ทำซอสจากพริกพันธุ์เดียวกันโดยเทน้ำส้มสายชูแรง ๆ ลงไปหลังต้มพริก และมีโฆษณาขายซอสชื่อของเขาในปี 1864 โดยทายาท มีผู้เล่าว่า McIlhenny ได้เมล็ดพริกหรือสูตรมาจาก White แต่บริษัท McIlhenny ปฏิเสธเรื่องนี้มาตลอด จึงบอกได้แค่ว่ามีคนทำซอสพริกขวดในลุยเซียนาก่อน Tabasco ส่วนสองเจ้านี้เกี่ยวข้องกันแค่ไหนยังไม่มีข้อยุติ

ซอสพริกศรีราชาใครคิด

ไม่มีใครพิสูจน์ได้ ผู้ผลิตแต่ละเจ้าเล่าประวัติของตัวเองไว้ต่างกัน ดังนี้

ตรา / ผู้ผลิต	ผู้ที่ถูกอ้างถึง	ปีที่อ้าง	ใครเป็นคนอ้าง
ตราสามภูเขา (บางกอก ซอส)	นายกิมซัว ทิมกระจ่าง	พ.ศ. 2456	ประวัติบนเว็บไซต์ของบริษัทที่ทายาทก่อตั้ง
ตราเหรียญทอง	นายลคุฑ สุวรรณประสพ	พ.ศ. 2475	คำเล่าของเจ้าของ ผ่านบทความใน LINE TODAY
ศรีราชาพานิช	คุณถนอม จักกะพาก	ราว พ.ศ. 2478	Sanook (ผลิตครั้งแรก 87 ปีก่อนบทความปี 2565) และ Wikipedia ระบุเริ่มขายปี 1935
ตราเกาะลอย	ครอบครัวผู้ก่อตั้งในอำเภอศรีราชา	พ.ศ. 2488	คำเล่าของทายาท ผ่านผู้จัดการออนไลน์

ประวัติบนเว็บไซต์ของบริษัท บางกอก ซอส ระบุว่าน้ำพริกศรีราชาของนายกิมซัว "ได้ผลิตออกจำหน่ายเป็นครั้งแรกในอำเภอศรีราชา" ในปี พ.ศ. 2456 และอ้างถึงแผ่นจารึกที่วัดศรีมหาราชาซึ่งระบุปีเดียวกัน ส่วนบริษัทเองก่อตั้งในปี พ.ศ. 2542 โดยนายภคิน ทิมกระจ่าง ผู้สืบเชื้อสายจากนายกิมซัว

ตราเหรียญทองอ้างว่าเริ่มในปีที่ไทยมีรัฐธรรมนูญฉบับแรก คือ พ.ศ. 2475 และมีเรื่องเล่าต่อว่าสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงเป็นผู้ขนานนามคำว่าซอสพริก แต่ยังไม่พบเอกสารยืนยันเรื่องนี้ ส่วนตราเกาะลอยเล่าว่าได้สูตรมาจากแรงงานชาวพม่าที่ทำงานในโรงเลื่อยของครอบครัว ซึ่งก็เป็นเรื่องเล่าในครอบครัวเช่นกัน

ศรีราชาพานิชเป็นเจ้าที่คนไทยคุ้นชื่อที่สุด ตามข่าวของกรุงเทพธุรกิจ บริษัทไทยเทพรสซื้อกิจการในปี พ.ศ. 2527 แล้วนำไปจัดจำหน่ายทั่วประเทศ ซึ่งเป็นข้อเดียวในตารางนี้ที่มีหลายแหล่งยืนยันตรงกัน

สรุปที่ปลอดภัยที่สุดคือ ซอสพริกจากอำเภอศรีราชามีคนทำขายมาแล้วอย่างน้อยตั้งแต่ช่วงต้นถึงกลางพุทธศตวรรษที่ 25 และมีหลายครอบครัวที่ทำคู่ขนานกัน ส่วนใครเป็นคนแรกยังตัดสินไม่ได้ ใครที่เขียนฟันธงว่าเจ้าใดเจ้าหนึ่งเป็นต้นตำรับแท้ กำลังเลือกเชื่อคำเล่าของเจ้านั้น

ทำไมใครก็ตั้งชื่อซอสว่าศรีราชาได้

เพราะศรีราชาเป็นชื่อสถานที่ และกลายเป็นชื่อชนิดของซอสไปแล้ว กรุงเทพธุรกิจเปรียบไว้ว่ามันไม่ใช่ชื่อแบรนด์ แต่เป็นชื่อประเภทซอส คล้ายคำว่าเคตชัป ผู้ผลิตแต่ละเจ้าจึงใช้คำว่าศรีราชาคู่กับชื่อตราของตัวเอง แล้วใช้ตราเป็นตัวแยกสินค้า

เรื่องนี้เป็นจริงในอเมริกาด้วย ผู้ผลิตซอสศรีราชาที่ดังที่สุดในสหรัฐฯ ไม่ได้จดเครื่องหมายการค้าคำว่า sriracha ตามที่ Wikipedia สรุปไว้ เขาถูกทักท้วงว่าชื่อสถานที่จริงจดได้ยาก ส่วนที่จดไว้คือตราไก่กับรูปแบบขวดของเขาเอง ผลคือผู้ผลิตรายอื่นทำซอสชื่อ sriracha ออกมาขายได้เต็มตลาด

ศรีราชาตราไก่ในอเมริกาเกี่ยวกับไทยไหม

เกี่ยวแค่ชื่อและแรงบันดาลใจ ซอสขวดใสฝาเขียวรูปไก่ที่คนทั่วโลกเห็นเป็นของ Huy Fong Foods ซึ่ง David Tran ผู้ลี้ภัยชาวเวียดนามเชื้อสายจีน ก่อตั้งในแคลิฟอร์เนียเมื่อปี 1980 ชื่อบริษัทตั้งตามชื่อเรือที่พาเขาลี้ภัยออกมา

ซอสของเขาได้แรงบันดาลใจจากซอสพริกของอำเภอศรีราชา แต่สูตรและวัตถุดิบต่างออกไป ใช้พริกฮาลาเปโญแดงที่ปลูกในแคลิฟอร์เนีย David Tran ตั้งใจทำให้เผ็ดกว่าต้นฉบับไทยสำหรับชุมชนเวียดนามในอเมริกา สื่อไทยเทียบว่าศรีราชาพานิชออกรสหวานเผ็ด ส่วนตราไก่ออกเปรี้ยวเผ็ด เท่าที่ตรวจเจอยังไม่ปรากฏว่า Huy Fong มีความเกี่ยวข้องทางธุรกิจกับผู้ผลิตไทยเจ้าไหน

ความดังของตราไก่ย้อนกลับมาทำให้คนไทยรู้จักศรีราชาในอีกมุมหนึ่ง เมื่อปี 2022 Marketeer และสื่อไทยอีกหลายสำนักเขียนถึงการขาดตลาดของตราไก่ในอเมริกา ซึ่งมีต้นเหตุจากพริกขาดแคลน

ซอสพริกในเอเชียชาติอื่นมาจากไหน

แต่ละชาติเอาพริกที่มาถึงหลังคริสต์ศตวรรษที่ 16 ไปผสมกับของหมักหรือเครื่องปรุงที่มีอยู่เดิม จนได้ซอสที่ไม่เหมือนกันเลย

• ซัมบัล ของอินโดนีเซียและมาเลเซีย Wikipedia สรุปว่ายังไม่มีใครรู้ต้นกำเนิดแน่ชัด รู้แต่ว่าพริกมาถึงหมู่เกาะในคริสต์ศตวรรษที่ 16 ผ่านเส้นทางการค้าของโปรตุเกสและสเปน และก่อนหน้านั้นเครื่องจิ้มรสเผ็ดของภูมิภาคนี้ใช้ดีปลีกับขิงข่า
• โคชูจัง ของเกาหลี มีเอกสารเกาหลีปี 1614 กล่าวถึงพริก และตำราเกษตรปี 1766 มีสูตรโคชูจัง ความต่างสำคัญคือหมักกับข้าวเหนียวและถั่วเหลืองจนได้เนื้อข้นหนืด ไม่ใช่ซอสเหลวแบบไทย

ความเหมือนของทั้งหมดคือพริกเป็นของใหม่ที่มาถึงทีหลัง แล้วแต่ละครัวปรับให้เข้ากับของที่ตัวเองมี

ร้านอาหารใช้เรื่องนี้ยังไงได้บ้าง

เรื่องเล่ามีราคาในเมนู แต่ต้องเล่าให้ถูก ถ้าร้านเสิร์ฟซอสศรีราชาของเจ้าไหน การเล่าว่า "ผู้ผลิตเจ้านี้ทำซอสมาตั้งแต่ปี พ.ศ. นั้นตามที่ครอบครัวเล่า" เป็นเรื่องที่ลูกค้าจำได้และพูดต่อได้ แต่การพิมพ์ในเมนูว่า "ต้นตำรับแท้เจ้าแรกของโลก" เป็นการเลือกข้างในเรื่องที่ยังไม่มีข้อยุติ

อีกเรื่องที่ร้านได้จากประวัตินี้คือ ซอสพริกดังได้เพราะมันเข้ากับของที่คนกินอยู่แล้ว ศรีราชาพานิชเล่าว่าสูตรนี้เริ่มจากการทำกินกับอาหารทะเลในครอบครัว ส่วนตราไก่ออกจากร้านอาหารเวียดนามและร้านอาหารเอเชียแถวไชนาทาวน์ของลอสแอนเจลิสก่อนไปสู่ตลาดกว้าง ทั้งสองเจ้าเริ่มจากเมนูที่คนกินอยู่แล้ว ถ้าร้านจะทำซอสหรือน้ำจิ้มของตัวเองขาย คำถามแรกจึงไม่ใช่ว่าสูตรอร่อยแค่ไหน แต่คือมันไปคู่กับเมนูไหนที่ลูกค้าสั่งอยู่แล้ว ส่วนถ้าจะบรรจุขวดขาย ต้องคิดเรื่องอายุการเก็บด้วย ซึ่งอ่านต่อได้ที่น้ำจิ้มบูดเร็ว เก็บได้กี่วัน

สรุป

คนในทวีปอเมริกากินพริกเป็นเครื่องปรุงมาอย่างน้อยราว 6,000 ปี ซอสพริกขวดเชิงพาณิชย์ที่มีหลักฐานชัดเริ่มที่ Tabasco ปี 1869 ส่วนซอสพริกศรีราชามีคนทำขายหลายครอบครัวในช่วงต้นถึงกลางพุทธศตวรรษที่ 25 และยังไม่มีเอกสารทางการตัดสินได้ว่าใครเป็นคนแรก

ซอสจากอำเภอเล็ก ๆ ในชลบุรีได้ไปวางบนโต๊ะอาหารทั่วโลก เพราะชื่อของมันกลายเป็นชื่อชนิดของซอส และมีคนนำไปทำต่อจนดังในประเทศอื่น เรื่องนี้ทำให้ศรีราชากลายเป็นของทุกคน ไม่มีเจ้าไหนเป็นเจ้าของชื่อนี้คนเดียว

---

Ginzii เป็นระบบขายหน้าร้านสำหรับร้านอาหารไทย เริ่มใช้ได้ฟรี ค้นคำว่า Ginzii ใน Play Store

แหล่งอ้างอิง

• Perry et al. 2007, Starch fossils and the domestication and dispersal of chili peppers in the Americas, Science (PDF จาก Smithsonian) — ที่มาของร่องรอยพริกเก่าสุดราว 6,000 ปี
• Chili pepper's birthplace is traced to central-east Mexico, ScienceDaily (สรุปงาน Kraft et al. 2014, PNAS) — ที่มาของพื้นที่ที่พริกถูกนำมาปลูกครั้งแรก
• Chili pepper, Wikipedia — ที่มาของเส้นทางพริกผ่านโปรตุเกสไปกัวและมะละกา
• น้ำพริก ไทยพีบีเอส — ที่มาของบันทึกลาลูแบร์และคำของปาลเลอกัวซ์
• History, TABASCO — ที่มาของปีปลูกพริก 1868 และซอส 658 ขวด ขวดละ 1 ดอลลาร์
• Edmund McIlhenny, Wikipedia — ที่มาของสิทธิบัตรปี 1870
• Maunsel White, Wikipedia — ที่มาของรายงานหนังสือพิมพ์ปี 1850 และโฆษณาปี 1864
• ประวัติบริษัท บางกอก ซอส — ที่มาของคำอ้างปี พ.ศ. 2456 ของนายกิมซัว ทิมกระจ่าง และการก่อตั้งบริษัทปี พ.ศ. 2542
• ซอสพริกศรีราชาตราเหรียญทอง, LINE TODAY — ที่มาของคำอ้างปี พ.ศ. 2475
• ศรีราชาพานิช, Sanook — ที่มาของประวัติศรีราชาพานิช
• ตราเกาะลอย, ผู้จัดการออนไลน์ — ที่มาของคำอ้างปี พ.ศ. 2488
• กรุงเทพธุรกิจ: ศรีราชาไม่ใช่ชื่อแบรนด์ — ที่มาของการซื้อกิจการปี พ.ศ. 2527 และศรีราชาเป็นชื่อประเภทซอส
• Huy Fong sriracha, Wikipedia — ที่มาของปีก่อตั้ง 1980 ชื่อเรือ และการไม่จดเครื่องหมายการค้า
• Sriracha, Wikipedia — ที่มาของปีเริ่มขายของศรีราชาพานิช
• becommon: ศึกซอสศรีราชา — ที่มาของแรงบันดาลใจจากซอสศรีราชาของไทย
• Marketeer: ซอสศรีราชาขาดตลาด — ที่มาของการขาดตลาดปี 2022
• Sambal, Wikipedia — ที่มาของต้นกำเนิดซัมบัล
• Gochujang, Wikipedia — ที่มาของปี 1614 และ 1766